Her şeyin hızlıca değiştiği ve dönüştüğü 21. Yüzyıl dünyasında maruz kaldığımız çok ve yanıltıcı bilgi, bu bilgilerin doğruluğunun belirsizliği, aynı zamanda hızlıca ulaşabilmemiz bizleri aslında edindiğimiz bilgileri sorgulayarak süzgeçten geçirmeye itiyor. Bunun çözümü ise zihinsel becerilerimizi geliştirmeye çalışmaktır diyebiliriz. Peki nasıl? Eleştirel düşünmeyi öğrenerek!

Eleştirel düşünme kavramı iki bin yıl kadar önce ilk olarak Sokrates tarafından doğruyu arama süreci olarak tanımlanıyor. Biraz daha açacak olursak ‘olguları analiz etme, yeni fikir ortaya atma, fikirleri karşılaştırma ve problemlere çözüm bulma’ becerisidir diyebiliriz. Sokrates’ten bahsetmişken gelin bir de Prof. Dr. Ahmet Cevizci’ye göre eleştirel düşünen insan nasıl olmalıdır bakalım. Cevizci ‘her şeyden önce hemen herkesin bilinçaltına kök salmış önyargıları veya kör noktaları bilerek, yanılabileceğini peşinen kabul eden dolayısıyla istisnasız hiçbir şeyi mutlaklaştırmayan kişidir…’ der.

Eleştirel Düşünmenin Önündeki Engeller

• İnançlarımız, toplumun bizlere aşıladığı normlar bazen bizlere mutlak doğru gibi gelir. Fakat sistematik olarak aynı düşüncelere maruz kalıyor ve bunun aksine rastlamıyor olabiliriz. İnandığımızın yanlış olabileceği düşüncesiyle yüzleşmek bize ağır geliyor olabilir. Bunlarla birlikte öğrendiklerimizle yetinmek bize daha kolay geliyor ve sorgulama zahmetine girmek istemiyor olabiliriz.

• Sorumluluk almamak için yalnızca karşı tarafı eleştirerek kendimizi rahatlatıyor, anlık haz sağlıyor olabiliriz. (Twitter’ın genel atmosferi buna örnek verilebilir.)

• Bir konuda uzman olan kişinin, uzman olmadığı konularla ilgili söylediklerini de sorgulamadan doğru kabul etmek otoriteye yersiz bir başvurudan öteye geçmez.

Bunlara ek olarak toplumumuzun genel öğretisinde bizlerden eleştirel düşünmemiz değil aksine zaman zaman ‘saygı, terbiye’ adı altında düşüncelerimizi gizlememiz gerektiği vardır. Çekirdek ailede başlayan, okulda da devam eden yaş, statü, tecrübe itibariyle bu hiyerarşik düzenin içerisinde ister istemez kültürel olarak engellere maruz kalabiliyoruz. Bunun sonucu olarak eleştirel düşünmenin ne anlama geldiğini dahi tam olarak bilemeyebiliyoruz.

Nasıl Eleştirel Düşünebiliriz?

İlk ve en önemli nokta eleştireceğimiz konuyla alakalı yeterli bilgi donanımına sahip olmalıyız. Bununla beraber eksik bulduğumuz nokta hakkında alternatif çözümler üreterek katkı sağlayabiliriz.

Gerçeklere ulaşmak için açıklayıcı ve net sorular sormalıyız. Bu soruları sorabilmek için de öncelikle açık fikirli olmalıyız. Açık fikirli insan kendisiyle aynı fikirde olmayan düşüncelere karşı yanılabileceğini, yanıldığında da yanlış düşündüğünü yüreklilikle kabul edebilen insandır. Başka bir ifade ile yanılabileceği düşüncesine rağmen şüphecilikten vazgeçmeyerek merakla doğrunun peşinden giden kişidir.

Bir başka önemli nokta da düşünürken bir bütünü zihnimizde parçalara ayırarak ardından da düzenleyerek doğruluğunu analiz edip, parçaların tutarlılığını kontrol edebilmeliyiz.

Sözlerime son verirken yetişkinlere seslenmek ve çocuklara karşı yargılamadan dinlemeyi, sorduğu sorulara sabır ve titizlikle yanıt verebilmeyi aynı zamanda da büyüklerine karşı yanlış, eksik oldukları noktalarda uyarabilme hakları olduğunu öğretebilmelerini diliyor, Joubert’in ‘Çocukların eleştirmecilerden çok örneklere ihtiyacı vardır ’ sözünü hatırlatmak istiyorum.

Tavsiye: Youtube – AçıkBeyin: Eleştirel düşünme / Önce CAN Sonra CANAN 140.bölüm

Kaynakça:

1. https://dergipark.org.tr/en/pub/sosbilder/issue/23093/246714
2. https://dergipark.org.tr/tr/pub/fnjn/issue/9013/112409
3. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosekev/issue/71900/1156425

-Sueda Kıyak