Çağımızın Psikolojik Manipülasyonu: Gaslighting

Gaslighting son zamanlarda sıkça duyduğumuz bir kelime olmaya başladı. Aynı zamanda Amerikan eski sözlük yayıncısı Merriam-Webster tarafından 2022 yılının en çok aranılan kelimesi seçilmiş. Aslında bu kelimenin tarihi bir hayli eski. Bakalım git gide daha sık duymaya başladığımız bu kelime bize ne anlatıyor? Nedir bu herkesin diline pelesenk olmuş gaslighting?

Gaslighting Nedir?

Gaslighting kelime olarak ilk kez 1938’de sergilenen bir oyun ile karşımıza çıkmıştır. Kraliçe Victoria döneminde geçen oyunda bir adam karısının gaz lambasının giderek kısılmaya başladığını söylemesiyle birlikte delirdiğine ikna etme çabasını konu alıyor. Buradan da anlaşılabileceği üzere gaslightingi; psikolojik manipülasyon, baskı kurma olarak ifade etmek mümkün. Kelimenin tam olarak Türkçe karşılığı bulunmuyor. Duygusal istismar olarak düşünülebilir. Gaslighting uygulayan kişiye gaslighter deniliyor. Bu kişiler, bilinçli bir şekilde karşılarındaki insanlar üzerinde psikolojik baskı kurma, onları kendileri gibi düşünmeye ikna etme, kendi fikirlerini zorla kabul ettirme ve karşısındaki kişiler için en doğru şeyi düşünüyorlarmış gibi gösterme eğilimindedirler. Üzerinde baskı kurulan kişi ise dikkat dağınıklığı, olayların gerçekliği konusunda şüpheye düşme, bağımsızlıklarını kaybetme, düşünme ve algılama kapasitesinde düşüş, özgüven eksikliği, değersizlik hissi, suçluluk ve yalana maruz kalma gibi eğilimler gösterirler. Bu durum bir nevi işkencedir: “Psikolojik işkence”. Bunun sonunda mağdurlar benlik algılarını kaybedecek noktaya kadar gelebilirler. Gaslighting, manipülasyoncuların, mağdurlarının algılarını ve gerçekliklerini çarpıtarak kafa karışıklığına sebep olduğu bir çeşit duygusal istismardır. Romantik ilişkilerde de sıklıkla erkeğin kadına uyguladığı bir manipüle yöntemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak baskın olan kadın tarafından erkeğe uygulandığı da görülmüştür. Gaslighterlar mağdurlarını sadakatsiz olduklarına bile inandırabilirler.

Gaslighting uygulayan kişilerin kullandığı örnek cümleler şu şekildedir:

“Senin sorunların var.”
“Sen suçlusun.”
“Çok gereksiz tepki veriyorsun.”
“Çok alıngansın.”
“Oraya seninle gitmedik, gitsek ben hatırlamaz mıyım?”
“Öyle bir şey hiç yaşanmadı, uyduruyorsun.”
“Saçmalıyorsun.”
“Kafanda fazla büyütüyorsun.”
“Ben senin iyiliğin için söylüyorum.”
“Böyle düşünüyor olamazsın.”

Gaslightingin bazı uygulama yöntemleri vardır. Uygulayan kişi, uygulamaya düşük bir hızda başlar ve giderek şiddetini artırır. 4 temel uygulama yöntemi vardır. Bunlar:

Vazgeçme: İstismarcı sizin söylediklerinizi anlamadığını söyler ve sizi dinlemeyi reddeder.
Karşı Koyma: İstismarcı bu aşamada sizin bir olay veya durumla ilgili anılarınızı sorgulatır.
Yönlendirme: Bu kısımda istismarcı, sizin konuştuğunuz konuyu değiştirerek sizi baskılar, yani manipüle eder.
İnkar: İstismarcı, yaşanan bir olayı ya da var olan bir durumun aslında hiç yaşanmadığını söyleyerek inkar eder, yani yalan söyler.

Gaslighting Mağduru musunuz?

Bunu anlamak için yukarıda örnek verdiğim cümleleri hayatınızda sıklıkla duyuyor olmalısınız. Bunun yanı sıra kendinizi eskiye göre daha özgüvensiz, değersiz hissediyorsanız, yetersiz olduğunuza dair inanç geliştirmişseniz, içinizden hiçbir şey yapmak gelmiyorsa, kafanız karışıksa, içinizden sürekli kendinizi yargılayıp eleştiriyorsanız (“Galiba ben kuruntu yapıyorum” gibi.), kendinizi başkalarına daha bağımlı hissediyorsanız, bir sorun olduğunu hissediyor ancak tam olarak ifade edemiyorsanız, kendinizi sürekli olarak karşı tarafa açıklama ihtiyacı hissediyorsanız gaslighting mağduru olabilirsiniz.

Gaslighterlar Kimlerdir?

Daha çok insanları psikolojik açıdan baskılamak isteyen narsist, psikopat, sosyopat kişilik bozukluğuna sahip ve yalanı ustalıkla ve rahatlıkla söyleyebilen, patolojik rahatsızlığı olan kişilerde görülür. Bu kişiler, her şeyi bilinçli ve kasıtlı olarak yaparlar. Genellikle planlıdırlar. Bu kişiler istismar ettikleri kişi dışında toplum tarafından normal olarak görülür hatta genelde olumlu özellikleriyle bilinirler. Tam da bu yüzden mağduriyet yaşayan kişi çevresindekilere yaşadıklarını anlattığında kimse ona inanmaz. Çünkü onlar karşılarında çok iyi bir karakter görmektedir. Bir nevi çevredeki kişiler de manipüle edilmiştir. Bütün bunların sonucunda mağdur edilen kişinin özgüveni yerle bir olur ve çevresinden soyutlanarak yalnız kalır.

Gaslighting ile Nasıl Mücadele Edilir?

Gaslighting, önlem alınmazsa ciddi kaygı bozuklukları, depresyon gibi çeşitli psikolojik rahatsızlıklara dönüşebilir. Eğer bir gaslighting mağduruysanız mutlaka bir psikologdan destek almalısınız. Öncelikle psikolog tarafından bu kelimenin ne olduğu, nasıl işlediği ve etkilerinden bahsedilir. İlk aşama bilgi vermektir. Bu aşamada fark etmek esastır. Daha sonra istismarcıdan uzaklaşmanız sağlanarak döngünün kırılması gerçekleştirilir. Bunun sonucunda manipüle edilen kişi duygusal çöküş yaşayabileceği için eksilen özgüveni, duygudurumu da düzeltilmeye başlanır. Psikolog desteğinin yanında aile ve çevre desteği de son derece önemlidir.

Kaynakça:

-Ayşegül Arslan Tonguç