Çin Tarihinde Yeşim Taşı ve Oymacılık Sanatı

Bir Çin atasözü der ki, ‘Altının değeri vardır, yeşime paha biçilemez.’ Nitekim yeşim taşı değerini 8000 yıllık kesintisiz kullanımıyla kanıtlamış bir cevherdir. Bir diğer adı da imparator taşı olarak bilinen yeşim taşının tarihi oldukça eskiye dayanmaktadır. Yeni Zelanda, Kanada ve Burma’dan da çıkarıldığı bilinen yeşim taşının kültürel önem taşıdığını ancak özellikle Çin’de birçok anlam yüklendiğini belirtmek gerekmektedir. Ek olarak, bilindiği üzere Çin kültüründe yeşim eşya kullanımı kesintisiz olarak 8000 yıldan fazla sürdürülmüştür. (Yi et al., 2020: 1)

Yeşim taşının Çin tarih sahnesinde daha fazla yer alması, Tunç Çağı’nın sonunda olmuştur.

Ancak bundan da öncesinde yeşim taşının oyma sanatına bağlı olarak yedi bin yıl öncesine ve Yangtze Nehri Deltası’na dayandığı bilinmektedir. (Bugler et al., 2017: 33)

Yeşim taşının hem kırılgan hem de sert bir yapısı bulunmakla birlikte, şekil vermek için aşındırıcı kum kullanılmıştır ancak ilerleyen dönemlerde demir ve zımpara ile yeni yöntemler geliştirilmiştir. (Bugler et al., 2017: 33) Yeşim taşı aslında birçok renge sahiptir. Beyazdan başlayarak yeşilin çeşitli tonlarına ulaşmaktadır. Arkeolojik çalışmalarla ulaşılan verilere göre, antik üretimlerde yeşim taşının insanların müdahaleleri ve hava şartları ile renk değiştirebildiği keşfedilmiştir. (Yi et al., 2020: 1)

Yeşim Taşı Kültürel ve Manevi Değeri: İmparatorların Seçimi

Yoğun olarak ritüellerde kullanıldığı bilinen yeşim taşı, Çin kültüründe manevi değerler ile ilişkilendirilmiştir. Antik Çin’de yeşim taşının dekoratif biçimler halinde yer aldığı ve kültürel olarak oldukça zengin değerlere sahip olduğu; statü ve gücü belirttiği de bilinmektedir. (Yi et al., 2020: 1). Hem itibar hemde saygınlık anlamlarını taşımakla birlikte erken dönemlerde sadece imparator ve ailesinde bulundurulabilmiştir. Hatta Şia Hanedanı (Xihan Dynasty) Prensi Sheng Liu’nun yeşim taşından yapılmış bir kostüm içerisinde gömüldüğü bilinmektedir. Varlıklı insanlar tarafından yüzük veya kemer halinde taşınmıştır. Kase olarak, çeşitli vazo biçimlerinde, alet biçimlerinde ve yan flüt olarak da kullanımlarının yaygın olduğu bilinmektedir.

Yeşim taşının iki çeşidi oldukça ünlüdür. Biri jadeite diğeri ise nephrite olmak üzere yeşimin iki hali, yeşim taşı kültürünü yönlendirmiştir. Aslında Çin’de nephrite daha yaygın olarak bulunmaktadır ve jadeite en çok Burma’dan çıkarılmıştır. Ancak önceleri Çin’de bilinen tek yeşim taşı nephrite ve Burma’da jadeite bulunduğu için, iki bölgede de yeşim taşı olarak bilinmektedirler.

Günümüzde Yeşim Taşı ve Ekonomik Yükseliş

Modern dönemlerde ise, Wang ve Shi 1949 sonrası devlet kontrolünde yeşim taşı oyma fabrikalarının kurulduğunu ve elektrikle çalışan makineler kullanıldığını, 1978’de ise Çin’in ekonomisini dışa açarak devlet desteği ile Tayvan ve Hong Kong’dan oymacılardan etkilenerek ülke içi tüketim pazarını genişlettiğini ve böylece Çin’in modern yeşim taşı oymacılığının geliştiğini belirtmişlerdir. (Wang ve Shi, 2020: 30).

Günümüzde doğal taşlara verilen değerin artması ve Çin’in kültürel değerlerine verdiği önem ile yeşim taşı üzerine yatırımlarına devam edeceğini öne sürmek mümkündür.

Kaynakça:

1. Wang, Mingying ve Shi, Guanghai. (2020). “The Evolution of Chinese Jade Carving Craftmanship”, Feature Articles, Spring, s. 30-53.
2. Yi, Bao., Xuemei, Yun., Zhao, Chaohong., Wang, Fang. Ve Li, Yuesheng. (2020). “Nondestructive analysis of alterations of Chinese jade artifacts from Jinsha, Sichuan Province China”, Scientific Reports, 10(18476), s. 1-10.
3. Bugler, Caroline., Kramer, Ann., Weeks, Marcus., Whatley, Maud. ve Zaczek, Iain. (2017).
4. Sanat Kitabı. Ahmet fethi Yıldırım (çev.). Alfa Yayınları.