Afet Psikolojisi Nedir?

Afet psikolojisi, doğal ya da insan kaynaklı afetlerin bireyler ve toplum üzerindeki psikolojik etkilerini inceleyen bir alandır. Afet sonrası yaşanan şok, kaygı, yas ve iyileşme süreçlerini anlamayı ve bu süreçlere uygun psikososyal destek yöntemleri geliştirmeyi amaçlar.

Fiziksel sağlık her ne kadar öncelikli olsa da mental sağlık ve ruh sağlığı da özellikle bugünlerde en çok ihtiyacımız olan şeyler. Ülkemizi derinden sarsan depremden sonra kurtulan ve kurtarılan depremzedeler, kurtulamayan bireylerin yakınları ve dolaylı olarak afet travması yaşayan diğer vatandaşlarımız doğal afet psikolojisini nasıl atlatabilir, bugün sizlerle bunu paylaşacağım.

Afet psikolojisi alanı; afetlerin psikososyal etkilerini inceler, birey ve toplumun afet sonrası iyilik halinin sürdürülebilmesi için çeşitli psikososyal destek girişimlerini uygular ve afete hazırlık faaliyetlerini etkili ve aktif bir şekilde yürütmeyi amaçlar.

Afet psikolojisi, üzerinde durulması gereken oldukça önemli bir durumdur. Sadece ülkemiz değil, birçok bölge afet tehditi altındadır. Bundan dolayı hem afetzede ve yakınları, hem de henüz yaşamamış olsalar da birçok vatandaş, ciddi bir şekilde stres, kaygı ve korku yaşamaktadırlar. Bu konuda da birey ve topluluğa psikolojik destek sağlamak afet psikolojisinin alanıdır ve hayati bir önem taşımaktadır.

Afet Sonrası Psikolojik Süreçler

Afetin büyüklüğüne ve şiddetine bağlı olarak afet sonrası yaşanan sürecin gidişatı farklılık gösterebilir. Genel olarak ele aldığımızda bu süreçler dört farklı şekilde gösterilebilir.

1. Psikolojik Şok

Psikolojik şok, 24 saatten fazla sürebilmektedir. Bireylerde fizyolojik tepkiler, odaklanamama, unutkanlık, halüsinasyon gibi tepkiler görülmektedir.

2. Tepki

İki veya altı gün sonrası görülmektedir. Travma sonrası bireylerde kabullenemeyiş, inkar ve bunlara bağlı olarak öfke nöbetleri görülebilir. Fiziksel olarak ise mide bulantısı, çarpıntı, aşırı hareketlilik gibi tepkiler görülmektedir.

3. Farkındalık

Bir haftanın sonunda görülür. Kişi, yaşadığı olayın boyutunu kavrar. Geçmişe dönük anıları ortaya çıkar. Kişi, afet kayıplarının veya mağdurların durumu için pişmanlık duyabilir, kendisini suçlayabilir. Yas süreci başlar, duygu yoğunluğu yaşanır. Odaklanmakta güçlük çeker ve hem kendi içerisinde hem de çevreye karşı çatışmalar görülebilmektedir.

4. İyileşme

Afetten uzun bir zaman sonra (yaklaşık iki ay – iki yıl arası), sürece uyum sağlamaya ve olağan düzene geri dönmeye çalışılır. Direnç azalmaya başlar, dinginlik, iyilik hali görülür; birey amaçlar belirlemeye, afet sürecini hayatın bir parçası olarak görmeye çalışır.

Bu süreçlerin hepsi bireyin karakterine ve direncine göre farklılık göstermektedir. Büyük kriz veya olağanüstü sakinlik tablosu gösteren bireylere rastlanabilmektedir. İncelenen olayların çoğunda, çoğu hastanın temel psikososyal desteğe ihtiyaç duyduğu belirtilmiştir.

Afet Sonrası Yas Süreci

Afet sonrası yas, yalnızca kayıp yaşayanları değil, dolaylı olarak etkilenen bireyleri de kapsayan çok katmanlı bir süreçtir. Afet sonrası bireylerin sevdiklerini ve yakınlarını kaybetmesi derin bir yas sürecine girmelerine neden olmaktadır. Bunun dışında bir kaybı olmamasına rağmen uzaktan veya yakından şahit olan bireyler de yas sürecini yaşamaktadır. Yas süreci altı ay ile iki yıl arasında değişmektedir.

Kübler-Ross’un “Beş Aşamalı Yas Kuramı” ele alındığında; ilk adımda ölüm ve kayıp reddedilerek savunma ve inkar hali görülür. İkinci olarak ise öfke kontrolsüzlüğü başlar. Sonrasında inanç sistemi ile ilgili bir karmaşaya girilir ve büyük bir güç ile karşılaşılır. Bu da olmadığında depresyona girer ve psikolojik problemler yaşamaya başlayabilir. Son olarak süreç kabullenilerek normal tepkiler verilmeye başlanır.

İlk Psikolojik Destek (Psikolojik İlk Yardım) Nasıl ve Ne Zaman Sağlanmalı?

Bir afet sırasında fiziksel olarak bir hasar yoksa ve şok yaşanıyorsa psikolojik olarak rahatlatmak amacıyla yapılan ilk müdahale psikolojik ilk yardımdır. Bu süreçte afetzede önce kayıplar sebebiyle bunalım ve depresyona girer. Daha sonra anksiyete süreci meydana gelir. Anksiyete sürecinde birey sürekli tetik halinde olur. Örneğin; depremzede ise sürekli sallanıldığını ve başına bir şey geleceğini düşünür. Bu düşünceler panik atak ve paranoya gibi rahatsızlıkların oluşmasına sebep olabilir. Travma sürecinden uzaklaşıldıkça yıllar içerisinde birey kabullenme evresine girer. Bu evreler arasında ise inkar etme ve öfke duyma evresi atlatıldıktan sonraki süreç, psikolojik yardım alınması gereken en uygun süreç olacaktır. Çünkü bireyin inkar ettiği bir şey ona yardımcı olamaz. Öncelikle birey, durumu kabul etmeli ve psikolojik yardıma kabulleniş ile başlanılmalıdır.

Acele Etmemeli, Ruhsal Yaranın Ortaya Çıkmasını Beklemeliyiz

Ruhsal olarak açılan yarayı görmemiz lazım. Afet süreci hala yaşanıyorken bireye psikolojik bir tedavi ya da müdahale girişiminde bulunmanın kişiyi rahatlatacağını ve sağlıklı bir tedavi olacağını düşünmek yanlış olacaktır. Aksine böyle bir durumda bireyden negatif reaksiyon alınması muhtemeldir. Hatta birey, yüksek ihtimalle ya büyük bir direnç gösterecek ya da öfkeli bir tepki verecektir. Kişinin açılan psikolojik yaralarının ortaya çıkması, müdahale için en uygun zamandır. Bu süreçte yapılması gereken psikolojik müdahalede bulunmak değil, bireyin acılarını paylaşmak ve acılarına ortak olmaktır.

Son olarak yazıma birkaç cümle daha eklemek isterim…

“Bir annenin bebeğini sımsıkı sarması gibi insanların yaralarını sarmalıyız. Bir çiçeğin özünü oluşturan tohum gibi toprağa emek ekmeliyiz. Ekmeliyiz ki öğrendiğimiz tüm bilgiler, edindiğimiz uzmanlıklar yeşersin ve nefes olsun herkese.”

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Afet sonrası yoğun psikolojik belirtiler yaşayan bireylerin bir ruh sağlığı uzmanından profesyonel destek alması önemlidir.

Kaynakça:

Özkan, B., & Kutun, F. Ç. (2021). Afet psikolojisi. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 8(3), 249-256.